Shartli operatorlar — if / else / else if

~15 daq · C tili · Asoslar

Hayotda qaror qabul qilish

Har kuni minglab qaror qabul qilamiz:

Agar havo yomg'irli bo'lsa → soyabon ol
Aks holda → soyabonsiz chiq

Agar pul yetarli bo'lsa → sotib ol
Aks holda → keyinroq ol

Dasturlar ham xuddi shunday ishlaydi. Shart bajarilsa — bir ish, bajarilmasa — boshqa ish. Bu shartli operatorlar — dasturlashning asosi.

1. `if` — Faqat shart bajarilsa

Sintaksis

if (shart) {
    // shart to'g'ri bo'lsa shu yerga kiradi
}

Qanday ishlaydi?

shart tekshiriladi
    |
  true  → blok bajariladi
  false → o'tkazib yuboriladi

Misol

#include <stdio.h>

int main() {
    int yosh = 20;

    if (yosh >= 18) {
        printf("Ovoz berish huquqiga ega\n");
    }

    printf("Dastur tugadi\n");
    return 0;
}

Natija (yosh = 20):

Ovoz berish huquqiga ega
Dastur tugadi

Natija (yosh = 15):

Dastur tugadi

💡 Diqqat: yosh >= 18 shart 0 (noto'g'ri) yoki 1 (to'g'ri) qaytaradi. if faqat 1 da ichiga kiradi.

2. `if-else` — Ikki yo'l

Sintaksis

if (shart) {
    // shart to'g'ri
} else {
    // shart noto'g'ri
}

Qanday ishlaydi?

shart tekshiriladi
    |
  true  → if bloki bajariladi
  false → else bloki bajariladi

Misol — Harorat ogohlantirishi

#include <stdio.h>

int main() {
    float harorat;

    printf("Haroratni kiriting: ");
    scanf("%f", &harorat);

    if (harorat <= 0) {
        printf("Muzlaydi\n");
    } else {
        printf("Muzlamaydi\n");
    }

    return 0;
}

Natija (harorat = -5):

Muzlaydi

Natija (harorat = 10):

Muzlamaydi

Misol — Juft yoki toq

#include <stdio.h>

int main() {
    int son;

    printf("Son kiriting: ");
    scanf("%d", &son);

    if (son % 2 == 0) {
        printf("Juft son\n");
    } else {
        printf("Toq son\n");
    }

    return 0;
}

Natija (son = 7):

Toq son

💡 Eslatma: son % 2 == 0 — qoldiq 0 bo'lsa juft. Bu shartni yodlab oling, juda ko'p ishlatiladi.

3. `else if` — Ko'p shartlar

Ikki holatdan ko'p bo'lsa — else if ishlatiladi.

Sintaksis

if (shart1) {
    // shart1 to'g'ri
} else if (shart2) {
    // shart2 to'g'ri
} else if (shart3) {
    // shart3 to'g'ri
} else {
    // hech biri to'g'ri emas
}

Qanday ishlaydi?

shart1 → true? → ha → blok1, tugadi
              |
             yo'q → shart2 → true? → ha → blok2, tugadi
                                  |
                                 yo'q → shart3 → true? → ha → blok3, tugadi
                                                       |
                                                      yo'q → else bloki

⚠️ Muhim: Birinchi to'g'ri shart bajariladi va qolganlar tekshirilmaydi. Tartib muhim!

Misol — Ball tizimi

#include <stdio.h>

int main() {
    float ball;

    printf("O'rtacha bahoni kiriting: ");
    scanf("%f", &ball);

    if (ball >= 4.5) {
        printf("Namunali\n");
    } else if (ball >= 3.8) {
        printf("Qoniqarli\n");
    } else {
        printf("Qoniqarsiz\n");
    }

    return 0;
}

Natija (ball = 4.75):

Namunali

Natija (ball = 4.0):

Qoniqarli

Natija (ball = 3.5):

Qoniqarsiz

4. `if` + `char` — Belgilar bilan ishlash

char o'zgaruvchisi aslida son (ASCII kodi). Shuning uchun uni ham shartlarda ishlatish mumkin.

char harf = 'A';

// Ikki usul — ikkalasi ham ishlaydi:
if (harf == 'A') { ... }      // belgi bilan solishtirish
if (harf == 65)  { ... }      // ASCII kodi bilan

ASCII eslatma

'A' - 'Z'  →  65  - 90    (katta harflar)
'a' - 'z'  →  97  - 122   (kichik harflar)
'0' - '9'  →  48  - 57    (raqam belgilari)

Misol — Unli yoki undosh

#include <stdio.h>

int main() {
    char harf;

    printf("Harf kiriting: ");
    scanf(" %c", &harf);

    if (harf == 'a' || harf == 'e' || harf == 'i' ||
        harf == 'o' || harf == 'u') {
        printf("Unli harf\n");
    } else {
        printf("Undosh harf\n");
    }

    return 0;
}

Natija (harf = 'a'):

Unli harf

Natija (harf = 'b'):

Undosh harf

Misol — Katta yoki kichik harf

#include <stdio.h>

int main() {
    char belgi;

    printf("Belgi kiriting: ");
    scanf(" %c", &belgi);

    if (belgi >= 'A' && belgi <= 'Z') {
        printf("Katta harf\n");
    } else if (belgi >= 'a' && belgi <= 'z') {
        printf("Kichik harf\n");
    } else {
        printf("Harf emas\n");
    }

    return 0;
}

Natija (belgi = 'Z'):

Katta harf

Natija (belgi = '5'):

Harf emas

5. Ichma-ich `if` — Nested if

if ichida yana if bo'lishi mumkin.

#include <stdio.h>

int main() {
    int son;

    printf("Son kiriting: ");
    scanf("%d", &son);

    if (son > 0) {
        printf("Musbat\n");

        if (son % 2 == 0) {
            printf("va juft\n");
        } else {
            printf("va toq\n");
        }

    } else if (son < 0) {
        printf("Manfiy\n");
    } else {
        printf("Nol\n");
    }

    return 0;
}

Natija (son = 8):

Musbat
va juft

Natija (son = -3):

Manfiy

⚠️ Maslahat: Ichma-ich if 3 darajadan oshmasin. Oshsa — kod o'qilmay qoladi. Bu "callback hell" deyiladi.

6. Keng tarqalgan xatolar

Xato 1 — `=` o'rniga `==`

int x = 5;

if (x = 10) {    // ❌ tayinlash — x = 10, doim true!
    printf("teng\n");
}

if (x == 10) {   // ✅ solishtirish
    printf("teng\n");
}

Xato 2 — `{}` qavslarni unutish

int x = 5;

if (x > 3)
    printf("Katta\n");    // ✅ faqat shu if ga bog'liq
    printf("Salom\n");    // ❌ if ga bog'liq emas! doim chiqadi

Doim {} ishlating — hatto bitta qator bo'lsa ham.

Xato 3 — Float solishtirish

float a = 0.1f + 0.2f;

if (a == 0.3f) {          // ❌ float aniq emas!
    printf("teng\n");
}

if (a - 0.3f < 0.0001f) { // ✅ farqni tekshirish
    printf("teng\n");
}

Vazifalar

✏️ Vazifa 1 — Ovoz berish huquqi

Foydalanuvchidan yosh so'rang. Agar 18 va undan katta bo'lsa Ovoz berish huquqiga ega chiqsin, aks holda hech narsa chiqmasin.

Input Output

18 Ovoz berish huquqiga ega

15 (hech narsa)

Input	Output
18	Ovoz berish huquqiga ega
15	(hech narsa)

✏️ Vazifa 2 — Chegirma

Foydalanuvchidan xarid miqdori ($) so'rang. Agar $100 dan ko'p bo'lsa — 10% chegirma qo'llang.

Input Output

200 Haridingiz 180$ bo'ldi

90 Haridingiz 90$ bo'ldi

Hint: chegirma = narx * 0.10

Input	Output
200	Haridingiz 180$ bo'ldi
90	Haridingiz 90$ bo'ldi

✏️ Vazifa 3 — Harorat ogohlantirishi

Foydalanuvchidan harorat so'rang. 0 va undan past → Muzlaydi, 0 dan yuqori → Muzlamaydi.

Input Output

0 Muzlaydi

10 Muzlamaydi

-10 Muzlaydi

Input	Output
0	Muzlaydi
10	Muzlamaydi
-10	Muzlaydi

✏️ Vazifa 4 — O'quvchi bahosi

Foydalanuvchidan 4 ta baho so'rang. O'rtachasini hisoblang: 4.5-5 → Namunali, 3.8-4.5 → Qoniqarli, pastroq → Qoniqarsiz.

Input Output

5 4 5 5 Namunali

3 4 3 3 Qoniqarsiz

4 5 4 4 Qoniqarli

Hint: float ortacha = (b1 + b2 + b3 + b4) / 4.0f;

Input	Output
5 4 5 5	Namunali
3 4 3 3	Qoniqarsiz
4 5 4 4	Qoniqarli

✏️ Vazifa 5 — Unli yoki undosh

Foydalanuvchidan bitta harf so'rang. a, e, i, o, u bo'lsa → Unli harf, aks holda → Undosh harf.

Input Output

a Unli harf

b Undosh harf

o Unli harf

Hint: || operatori bilan bir nechta shart birlashtiring.

Input	Output
a	Unli harf
b	Undosh harf
o	Unli harf

✏️ Vazifa 6 — Harf turi

Foydalanuvchidan bitta belgi so'rang. A-Z → Katta harf, a-z → Kichik harf, boshqa → Harf emas.

Input Output

A Katta harf

z Kichik harf

1 Harf emas

Hint: belgi >= 'A' && belgi <= 'Z'

Input	Output
A	Katta harf
z	Kichik harf
1	Harf emas

✏️ Vazifa 7 — Uch sondan kattasi

Foydalanuvchidan 3 ta son so'rang. Eng kattasini toping.

Input Output

13 4 5 13

4 17 5 17

Hint: Avval a > b tekshiring, keyin g'olibni c bilan solishtiring.

Input	Output
13 4 5	13
4 17 5	17

✏️ Vazifa 8 — Kalkulyator

Foydalanuvchidan ikki son va amal (+, -, *, /) so'rang. / da nolga bo'lishni tekshiring.

Input Output

6 34 + 40

2 3 * 6

6 3 / 2

3 4 - -1

Hint: char amal; scanf(" %c", &amal);

Input	Output
6 34 +	40
2 3 *	6
6 3 /	2
3 4 -	-1

✏️ Vazifa 9 — Musbat va manfiy

Foydalanuvchidan 3 ta son so'rang. Nechta musbat, nechta manfiy ekanligini chiqaring (0 hisoblanmaydi).

Input Output

12 -43 45 2 ta musbat, 1 ta manfiy

-11 0 24 1 ta musbat, 1 ta manfiy

Hint: int musbat = 0, manfiy = 0; — hisoblagich o'zgaruvchilar.

Input	Output
12 -43 45	2 ta musbat, 1 ta manfiy
-11 0 24	1 ta musbat, 1 ta manfiy

✏️ Vazifa 10 — Kabisa yili

Foydalanuvchidan yil so'rang. 400 ga bo'linsa yoki (4 ga bo'linsa VA 100 ga bo'linmasa) → kabisa.

Input Output

1997 Kabisa yili emas

1992 Kabisa yili

2100 Kabisa yili emas

2400 Kabisa yili

Hint: if (yil % 400 == 0 || (yil % 4 == 0 && yil % 100 != 0))

Input	Output
1997	Kabisa yili emas
1992	Kabisa yili
2100	Kabisa yili emas
2400	Kabisa yili

⭐ Qo'shimcha vazifalar

✏️ Vazifa 11 — Uchburchak tekshiruvi

Foydalanuvchidan uch tomonni oling (a, b, c). Uchburchak hosil qila oladimi?
Qoida: har bir tomon qolgan ikki tomonning
yig'indisidan kichik bo'lishi kerak.

a < b + c
b < a + c
c < a + b
Input Output

3 4 5 Uchburchak bo'ladi

1 2 10 Uchburchak bo'lmaydi

Input	Output
3 4 5	Uchburchak bo'ladi
1 2 10	Uchburchak bo'lmaydi

✏️ Vazifa 12 — Yil fasli

Foydalanuvchidan oy raqamini oling (1-12). Qaysi fasl ekanligini chiqaring.
12, 1, 2  → Qish
3, 4, 5   → Bahor
6, 7, 8   → Yoz
9, 10, 11 → Kuz
Input Output

3 Bahor

7 Yoz

11 Kuz

1 Qish

Input	Output
3	Bahor
7	Yoz
11	Kuz
1	Qish

✏️ Vazifa 13 — Sonni tasniflash

Foydalanuvchidan son oling. Bir vaqtda bir nechta xususiyatini chiqaring:
Kiriting: 12
Musbat: ha
Juft:   ha
3 ga bo'linadi: ha
4 ga bo'linadi: ha
Input Musbat Juft 3 ga 4 ga

12 ha ha ha ha

-9 yo'q yo'q ha yo'q

7 ha yo'q yo'q yo'q

Input	Musbat	Juft	3 ga	4 ga
12	ha	ha	ha	ha
-9	yo'q	yo'q	ha	yo'q
7	ha	yo'q	yo'q	yo'q

✏️ Vazifa 14 — Parol tekshiruvi

Foydalanuvchidan parol uzunligini (int) oling. Quyidagi qoidalarni tekshiring:
8 dan qisqa       → "Juda qisqa"
8 dan 12 gacha    → "Qabul qilindi"
12 dan uzun       → "Juda uzun"
Input Output

5 Juda qisqa

10 Qabul qilindi

20 Juda uzun

Input	Output
5	Juda qisqa
10	Qabul qilindi
20	Juda uzun

✏️ Vazifa 15 — Uch son tartibda

Foydalanuvchidan 3 ta son oling. Ular o'sish tartibida (a < b < c) joylashganmi?

Input Output

1 5 9 Tartibda

3 1 7 Tartibda emas

5 5 9 Tartibda emas

Hint: a < b && b < c

Input	Output
1 5 9	Tartibda
3 1 7	Tartibda emas
5 5 9	Tartibda emas

Keyingi dars

if-else bilan ko'p shartni yozdik. Lekin bir o'zgaruvchining ko'p qiymatini tekshirishda yanada qulay yo'l bor.

8-dars: switch–case

Shartli operatorlar — if / else / else if

Hayotda qaror qabul qilish

1. if — Faqat shart bajarilsa

Sintaksis

Qanday ishlaydi?

Misol

2. if-else — Ikki yo'l

Sintaksis

Qanday ishlaydi?

Misol — Harorat ogohlantirishi

Misol — Juft yoki toq

3. else if — Ko'p shartlar

Sintaksis

Qanday ishlaydi?

Misol — Ball tizimi

4. if + char — Belgilar bilan ishlash

ASCII eslatma

Misol — Unli yoki undosh

Misol — Katta yoki kichik harf

5. Ichma-ich if — Nested if

6. Keng tarqalgan xatolar

Xato 1 — = o'rniga ==

Xato 2 — {} qavslarni unutish

Xato 3 — Float solishtirish

Vazifalar

⭐ Qo'shimcha vazifalar

Keyingi dars

1. `if` — Faqat shart bajarilsa

2. `if-else` — Ikki yo'l

3. `else if` — Ko'p shartlar

4. `if` + `char` — Belgilar bilan ishlash

5. Ichma-ich `if` — Nested if

Xato 1 — `=` o'rniga `==`

Xato 2 — `{}` qavslarni unutish