Virtuals — virtual field, virtual populate

~20 daq · MongoDB · Mongoose — Ilg'or

Muammodan boshlaylik

User da ism va familiya alohida saqlanadi. Ko'p joyda to'liq ism kerak:

`${user.ism} ${user.familiya}`    // 15 ta faylda takrorlangan

Bazaga toliqIsm maydonini qo'shsangiz — ism o'zgarganda uni ham yangilashni unutasiz va ular farqlanib qoladi.

Ikkinchi muammo: user ning postlari. Userda postlar: [ObjectId] massivi saqlansa — har bir yangi post uchun userni ham yangilash kerak, massiv esa cheksiz o'sadi.

Virtual nima?

Virtual — bazada saqlanmaydigan, lekin document da maydon kabi ko'rinadigan xususiyat. Uning qiymati boshqa maydonlardan hisoblanadi.

const userSchema = new Schema({
  ism: String,
  familiya: String,
  tugilgan: Date,
})

userSchema.virtual('toliqIsm').get(function () {
  return `${this.ism} ${this.familiya}`
})

userSchema.virtual('yosh').get(function () {
  if (!this.tugilgan) return null
  const farq = Date.now() - this.tugilgan.getTime()
  return Math.floor(farq / (365.25 * 24 * 60 * 60 * 1000))
})

const user = await User.findById(id)
user.toliqIsm   // "Lola Karimova"
user.yosh       // 24

Bazada faqat ism, familiya, tugilgan. Hech narsa takrorlanmaydi va farqlanib qolmaydi.

Hayotiy o'xshatma

Pasportda tug'ilgan sana yozilgan — yosh emas. Yoshni har safar sanadan hisoblaysiz. Agar pasportga "24 yosh" deb yozilsa — keyingi yili u noto'g'ri bo'lib qoladi. Virtual — "yoshni har safar sanadan hisoblash" qoidasi.

Setter

userSchema.virtual('toliqIsm')
  .get(function () {
    return `${this.ism} ${this.familiya}`
  })
  .set(function (v) {
    const [ism, ...qolgan] = v.trim().split(' ')
    this.ism = ism
    this.familiya = qolgan.join(' ')
  })

const user = new User({ toliqIsm: 'Lola Karimova' })
user.ism        // "Lola"
user.familiya   // "Karimova"

JSON da ko'rsatish

Standart holatda virtual lar res.json(user) da ko'rinmaydi:

const userSchema = new Schema({ ... }, {
  toJSON: { virtuals: true },
  toObject: { virtuals: true },
})

lean() va virtual lar

const user = await User.findById(id).lean()
user.toliqIsm   // undefined — lean oddiy obyekt

.lean() bilan virtual lar kerak bo'lsa — mongoose-lean-virtuals plagini:

import mongooseLeanVirtuals from 'mongoose-lean-virtuals'
userSchema.plugin(mongooseLeanVirtuals)

await User.findById(id).lean({ virtuals: true })

[!WARNING] Virtual lar bo'yicha so'rov va saralash mumkin emas: User.find({ toliqIsm: 'Lola Karimova' }) — hech narsa topmaydi, chunki bazada bunday maydon yo'q. Filtr kerak bo'lsa — asl maydonlar bo'yicha qidiring yoki maydonni haqiqatan saqlang.

Virtual populate

Teskari bog'lanish: post userni biladi (muallif), user esa postlari haqida hech narsa saqlamaydi. Lekin userning postlarini populate qilish mumkin:

const postSchema = new Schema({
  sarlavha: String,
  muallif: { type: Schema.Types.ObjectId, ref: 'User', index: true },
  nashr: Boolean,
})

userSchema.virtual('postlar', {
  ref: 'Post',               // qaysi model
  localField: '_id',         // userdagi maydon
  foreignField: 'muallif',   // Post dagi maydon
})

const user = await User.findById(id).populate({
  path: 'postlar',
  select: 'sarlavha createdAt',
  match: { nashr: true },
  options: { sort: { createdAt: -1 }, limit: 10 },
})

user.postlar   // [{ sarlavha: "...", createdAt: ... }, ...]

• Userda massiv saqlanmaydi — cheksiz o'sish va sinxronlash muammosi yo'q
• Post yaratilganda faqat Post yoziladi
• foreignField ga index qo'ying

Sanash

userSchema.virtual('postlarSoni', {
  ref: 'Post',
  localField: '_id',
  foreignField: 'muallif',
  count: true,
})

const user = await User.findById(id).populate('postlarSoni')
user.postlarSoni   // 42

Bitta document

userSchema.virtual('profil', {
  ref: 'Profil',
  localField: '_id',
  foreignField: 'user',
  justOne: true,             // massiv emas, bitta document yoki null
})

Qachon virtual, qachon saqlash

// ✅ virtual — arzon va doim to'g'ri
toliqIsm, yosh, chegirmaFoizi

// ✅ saqlangan — saralash va filtr kerak
reyting (o'rtacha baho), postlarSoni (ro'yxatda saralash uchun)

[!TIP] Saralash kerak bo'lgan hisoblangan maydonni saqlash va uni middleware (46-dars) yoki $inc bilan yangilab borish — keng tarqalgan yondashuv: masalan, post.izohlarSoni har yangi izohda $inc: 1.

Tez-tez uchraydigan xatolar

Arrow function

// ❌ — this undefined
userSchema.virtual('toliqIsm').get(() => `${this.ism} ${this.familiya}`)

toJSON: { virtuals: true } ni unutish

API javobida virtual yo'q — "lekin konsolda bor edi!".

select da virtual uchun kerakli maydonni chiqarib tashlash

await User.findById(id).select('email')
// toliqIsm → "undefined undefined"

Virtual hisoblanadigan maydonlar ham tanlangan bo'lishi kerak.

Xulosa

• Virtual — bazada saqlanmaydigan, boshqa maydonlardan hisoblanadigan xususiyat
• schema.virtual('nom').get(function () {...}).set(...) — oddiy function
• JSON da ko'rinishi uchun — toJSON: { virtuals: true }; lean() da — plagin
• Virtual bo'yicha filtr va saralash mumkin emas
• Virtual populate — teskari bog'lanish massiv saqlamasdan: ref, localField, foreignField
• count: true — sanash, justOne: true — bitta document

Keyingi dars: 46-dars — Middleware (Hooks) — pre, post, save, find, remove