Index turlari — PRIMARY, UNIQUE, COMPOSITE, FULLTEXT

~20 daq · MySQL · Index va Performance

Muammodan boshlaylik

O'tgan darsda oddiy indeksni ko'rdik. Lekin real so'rovlar murakkabroq:

-- Mijozning yetkazilmagan buyurtmalari, eng yangisi birinchi
SELECT * FROM buyurtmalar
WHERE mijoz_id = 42 AND holat = 'yangi'
ORDER BY yaratilgan DESC;

-- Mahsulot nomida va tavsifida "simsiz quloqchin" qidiruvi
SELECT * FROM mahsulotlar WHERE tavsif LIKE '%simsiz%quloqchin%';

Uchta alohida indeks yaratish (mijoz_id, holat, yaratilgan) — birinchi so'rov uchun yetarli emas. Ikkinchisi uchun oddiy indeks umuman ishlamaydi. Har bir vazifaga — o'z indeks turi.

PRIMARY KEY

id INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY

• Jadvalda bitta, NOT NULL + UNIQUE
• InnoDB da — clustered: jadvalning o'zi shu tartibda saqlanadi (30-dars)
• Primary key bo'lmasa, InnoDB yashirin 6 baytlik ID yaratadi — doim o'zingiz bering

Nima uchun AUTO_INCREMENT yaxshi primary key? Har yangi qator jadval oxiriga qo'shiladi — B-tree tartibli o'sadi. Tasodifiy qiymat (masalan, UUID v4) esa har safar daraxtning o'rtasiga tushadi — sahifalar bo'linadi, yozish sekinlashadi, jadval "parchalanadi". UUID kerak bo'lsa — vaqtga asoslangan UUID v7 yoki UUID_TO_BIN(UUID(), 1).

UNIQUE

CREATE UNIQUE INDEX uq_mijozlar_email ON mijozlar (email);
-- yoki
ALTER TABLE mijozlar ADD CONSTRAINT uq_email UNIQUE (email);

Ikki vazifa birdan:

1. Cheklov — takror qiymat kira olmaydi (6-dars)
2. Indeks — WHERE email = ? tez

Login so'rovi WHERE email = ? — UNIQUE indeks tufayli bir zumda.

COMPOSITE — bir nechta ustunli indeks

CREATE INDEX idx_buyurtma_mijoz_holat_vaqt
    ON buyurtmalar (mijoz_id, holat, yaratilgan);

Indeks qiymatlari ustunlar tartibida saralanadi — telefon kitobi kabi: avval familiya, keyin ism, keyin otasining ismi.

(mijoz_id, holat,      yaratilgan)
(42,       'bekor',    2026-03-01)
(42,       'yangi',    2026-09-10)
(42,       'yangi',    2026-10-25)   ← mijoz 42, yangi — shu yerda, vaqt bo'yicha tartiblangan
(42,       'yetkazildi', ...)
(43,       ...)

WHERE mijoz_id = 42 AND holat = 'yangi' ORDER BY yaratilgan DESC — MySQL kerakli joyga sakraydi va natijalar allaqachon tartiblangan. Alohida saralash shart emas.

Chap prefiks qoidasi

Composite indeks faqat chapdan boshlab ishlaydi:

Telefon kitobidan "ismi Aziz bo'lganlar"ni (familiyasiz) topib bo'lmaydi — kitob familiya bo'yicha tartiblangan.

Shuning uchun (a, b) indeks bo'lsa, alohida (a) indeks keraksiz — (a, b) uning ishini ham bajaradi.

Ustunlar tartibini tanlash

1. Tenglik (=) shartlari — birinchi
2. Oraliq (>, <, BETWEEN) yoki ORDER BY — oxirida
3. Teng holatda — ko'proq so'rovlarda ishlatiladigani chapda

-- So'rov: WHERE holat = ? AND yaratilgan > ? 
CREATE INDEX idx_holat_vaqt ON buyurtmalar (holat, yaratilgan);   -- ✅
CREATE INDEX idx_vaqt_holat ON buyurtmalar (yaratilgan, holat);   -- ❌ oraliqdan keyin holat ishlamaydi

Covering index — jadvalga umuman kirmaslik

Agar so'rovga kerakli barcha ustunlar indeksda bo'lsa — MySQL jadvalning o'ziga murojaat qilmaydi:

CREATE INDEX idx_mijoz_holat ON buyurtmalar (mijoz_id, holat);

SELECT holat, COUNT(*) FROM buyurtmalar WHERE mijoz_id = 42 GROUP BY holat;

mijoz_id va holat — ikkalasi ham indeksda. EXPLAIN da Extra: Using index — eng yaxshi holat. Secondary indeks → primary key → qator degan ikkinchi qadam yo'q.

SELECT * esa covering index imkoniyatini yo'qotadi — yana bir sabab ustunlarni sanab yozish uchun.

Prefix index — uzun matnlar uchun

CREATE INDEX idx_url ON sahifalar (url(100));

Uzun VARCHAR / TEXT ning faqat birinchi 100 belgisi indekslanadi. TEXT ustunlarga oddiy indeks qo'yishning yagona yo'li.

Functional index (MySQL 8.0.13+)

30-darsda: WHERE LOWER(email) = ? indeksni ishlatmaydi. MySQL 8 da ifodaning o'zini indekslash mumkin:

CREATE INDEX idx_email_lower ON mijozlar ((LOWER(email)));   -- ikki qavat qavs!

SELECT * FROM mijozlar WHERE LOWER(email) = 'aziz@mail.uz';   -- ✅ endi indeks ishlaydi

CREATE INDEX idx_yil ON buyurtmalar ((YEAR(yaratilgan)));

So'rovdagi ifoda indeksdagi bilan aynan mos bo'lishi kerak.

FULLTEXT — matn bo'yicha qidiruv

LIKE '%so'z%' — sekin (indeks ishlamaydi) va aqlsiz ("quloqchin" so'rasangiz "quloqchinlar" ni topmaydi, natijalarni muvofiqlik bo'yicha saralamaydi).

ALTER TABLE mahsulotlar ADD COLUMN tavsif TEXT;
CREATE FULLTEXT INDEX ft_mahsulot ON mahsulotlar (nom, tavsif);

Natural language mode

SELECT nom, MATCH(nom, tavsif) AGAINST ('simsiz quloqchin') AS muvofiqlik
FROM mahsulotlar
WHERE MATCH(nom, tavsif) AGAINST ('simsiz quloqchin')
ORDER BY muvofiqlik DESC;

So'zlarni alohida topadi va muvofiqlik balli bo'yicha saralaydi — ko'proq mos keladigani birinchi.

Boolean mode

SELECT nom FROM mahsulotlar
WHERE MATCH(nom, tavsif) AGAINST ('+quloqchin -simli' IN BOOLEAN MODE);

Cheklovlar

• Standart holatda 3 belgidan qisqa so'zlar indekslanmaydi (innodb_ft_min_token_size)
• "Stop words" (the, and, is...) e'tiborsiz — inglizcha ro'yxat
• O'zbek tili morfologiyasini tushunmaydi: "kitob" va "kitoblarim" — har xil so'z (kitob* yordam beradi)
• Juda katta va murakkab qidiruv uchun — Elasticsearch, Meilisearch, Typesense

SPATIAL — geografik ma'lumot

CREATE TABLE dokonlar (
    id   INT PRIMARY KEY,
    nom  VARCHAR(100),
    joy  POINT NOT NULL SRID 4326,
    SPATIAL INDEX (joy)
);

"Menga eng yaqin 5 ta filial" kabi so'rovlar uchun. Yetkazib berish va xarita ilovalarida.

Indekslar ro'yxati

Nima uchun shunday?

Nima uchun composite indeksda ustunlar tartibi bunchalik muhim?

Chunki B-tree — bir o'lchovli tartiblangan ro'yxat. (mijoz_id, holat) — avval mijoz_id bo'yicha, bir xil mijoz_id ichida — holat bo'yicha. Barcha "yangi" buyurtmalar ro'yxat bo'ylab tarqalib ketgan: har bir mijozning bo'lagida bittadan. Ularni bir joydan olib bo'lmaydi. Ikki o'lchovli qidiruvni bir o'lchovli tuzilmada bajarish uchun — ustunlar tartibini so'rovga moslab tanlash kerak.

Xulosa

Eslab qoling:

• PRIMARY KEY — clustered, qisqa va ketma-ket (AUTO_INCREMENT)
• UNIQUE — cheklov + indeks
• Composite (a, b, c) — chap prefiks qoidasi: a, a+b, a+b+c ishlaydi; b yolg'iz — yo'q
• Tartib: tenglik shartlari chapda, oraliq / ORDER BY o'ngda
• Covering index — kerakli hamma ustun indeksda → Using index
• Functional index: ((LOWER(email)))
• FULLTEXT: MATCH ... AGAINST, boolean mode +, -, *
• (a, b) bor bo'lsa, (a) keraksiz

Keyingi dars

32-dars: EXPLAIN va EXPLAIN ANALYZE — so'rovni tahlil qilish