process — argv, env, exit, uncaughtException, SIGINT

~20 daq · Node.js · Process

process nima?

Siz Node.js skriptini ishga tushirasiz:

node app.js

Operatsion tizim bu skript uchun alohida process (jarayon) yaratadi. Xuddi siz kompyuterda Word ochsangiz — u alohida jarayon bo'lgani kabi. Har bir jarayonning o'z xotirasi, o'z holati bor.

process — Node.js da o'sha joriy jarayonni ifodalovchi global ob'ekt. Uni import qilish shart emas — har qayerda mavjud. U orqali jarayonning hamma narsasini boshqarish mumkin: qanday argumentlar bilan ishga tushirilgan, qanday muhit o'zgaruvchilari bor, qanday to'xtatish kerak.

process.argv — buyruq qatori argumentlari

Tasavvur qiling: siz fayl konvertatsiya qiluvchi skript yozdingiz. Har safar skript ichida fayl nomini o'zgartirish — noqulay. Yaxshisi, terminaldan bering:

node convert.js input.txt output.pdf

process.argv — shu argumentlarni massiv sifatida beradi:

console.log(process.argv);
// [
//   '/usr/bin/node',   ← [0] node ning o'zi
//   '/home/user/convert.js', ← [1] skript fayli
//   'input.txt',       ← [2] birinchi argument
//   'output.pdf'       ← [3] ikkinchi argument
// ]

Birinchi ikki element har doim bir xil — node va skript yo'li. Sizning argumentlaringiz [2] dan boshlanadi:

const args = process.argv.slice(2);
// ['input.txt', 'output.pdf']

const input  = args[0]; // 'input.txt'
const output = args[1]; // 'output.pdf'

if (!input || !output) {
  console.error('Ishlatish: node convert.js <input> <output>');
  process.exit(1);
}

console.log(`${input} → ${output} ga konvertatsiya qilinmoqda`);

process.env — muhit o'zgaruvchilari

Parol, API kalit, ma'lumotlar bazasi manzili — bularni kod ichiga yozmaslik kerak. Sababi: kod GitHub ga chiqadi, parol oshkor bo'ladi.

Yechim — muhit o'zgaruvchilari (environment variables). Ular operatsion tizim darajasida saqlanadi, kod ichida emas.

# Terminalda o'rnatish:
export DATABASE_URL="postgresql://localhost/mydb"
export JWT_SECRET="super-secret-key"
export PORT=3000

node app.js

Kod ichida o'qish:

const dbUrl    = process.env.DATABASE_URL;
const secret   = process.env.JWT_SECRET;
const port     = process.env.PORT || 3000; // bo'lmasa standart qiymat

console.log(`Server ${port}-portda ishlamoqda`);

Amalda .env fayli ishlatiladi — har safar export yozmaslik uchun:

# .env fayli
DATABASE_URL=postgresql://localhost/mydb
JWT_SECRET=super-secret-key
PORT=3000

// dotenv paketi .env faylini o'qib, process.env ga yuklaydi
require('dotenv').config();

console.log(process.env.DATABASE_URL); // 'postgresql://localhost/mydb'

⚠️ .env faylini hech qachon GitHub ga chiqarmang. .gitignore ga qo'shing.

process.exit — jarayonni to'xtatish

process.exit() — jarayonni darhol to'xtatadi. Argument sifatida exit code beriladi:

• 0 — muvaffaqiyatli tugadi
• 1 (yoki boshqa nol bo'lmagan son) — xato bilan tugadi

Bu nima uchun muhim? Boshqa skriptlar yoki CI/CD tizimlari exit code ni tekshiradi. 0 bo'lsa — davom etadi. 1 bo'lsa — to'xtaydi, xato deb belgilaydi.

const fs = require('fs');

const configPath = process.argv[2];

if (!configPath) {
  console.error('Xato: config fayl yo\'li berilmadi');
  process.exit(1); // xato bilan to'xtat
}

if (!fs.existsSync(configPath)) {
  console.error(`Xato: ${configPath} fayl topilmadi`);
  process.exit(1);
}

console.log('Config yuklandi');
process.exit(0); // muvaffaqiyatli to'xtat

⚠️ process.exit() hamma narsani darhol to'xtatadi — asinxron operatsiyalar ham. Fayl yozilayotgan bo'lsa, ma'lumotlar bazasiga yozilayotgan bo'lsa — hammasi bekor bo'ladi. Shuning uchun faqat haqiqatan kerak bo'lganda ishlatiladi.

process.on('uncaughtException') — ushlanmagan xatolar

Kod ichida try/catch bilan ushlanmagan xato chiqsa — Node.js jarayonni to'xtatadi va stack trace chiqaradi. Bu production da yomon — server o'chib qoladi.

uncaughtException eventi bu xatolarni ushlab qoladi:

process.on('uncaughtException', (err) => {
  console.error('Ushlanmagan xato:', err.message);
  console.error(err.stack);

  // Logga yozish, monitoring ga xabar berish...

  process.exit(1); // keyin to'xtatish
});

// Endi bu xato serverni o'chirmaydi:
setTimeout(() => {
  throw new Error('Kutilmagan xato!');
}, 1000);

Muhim nuance: uncaughtException dan keyin jarayon noaniq holatda bo'ladi — xotira buzilgan bo'lishi mumkin. Shuning uchun xatoni log qilib, jarayonni to'xtatish kerak. PM2 yoki cluster uni qayta ishga tushiradi.

Asinxron xatolar uchun — unhandledRejection:

process.on('unhandledRejection', (reason, promise) => {
  console.error('Ushlanmagan Promise xatosi:', reason);
  process.exit(1);
});

// Bu xato ushlanadi:
Promise.reject(new Error('Promise xatosi'));

process.on('SIGINT') va 'SIGTERM' — to'xtatish signallari

Siz terminalda Ctrl+C bosganda — operatsion tizim jarayonga SIGINT signali yuboradi. Standart bo'yicha Node.js darhol to'xtaydi.

Lekin ba'zan to'xtatishdan oldin tozalash kerak: ma'lumotlar bazasi ulanishini yopish, fayllarni saqlash, so'rovlarni tugatish.

const db = require('./database');

// Ctrl+C bosilganda:
process.on('SIGINT', async () => {
  console.log('\nTo\'xtatilmoqda...');

  await db.close();           // ma'lumotlar bazasini yop
  console.log('DB yopildi');

  process.exit(0);
});

// Docker/Kubernetes to'xtatganda (SIGTERM):
process.on('SIGTERM', async () => {
  console.log('SIGTERM qabul qilindi');
  await db.close();
  process.exit(0);
});

console.log('Server ishlamoqda. To\'xtatish uchun Ctrl+C');

SIGTERM — kill <pid> buyrug'i yoki Docker stop berganda keladi. Production da har doim SIGTERM ham ushlanadi.

process.cwd va process.chdir

process.cwd() — hozirgi ishchi papka (current working directory). Skript qaysi papkadan ishga tushirilgan.

console.log(process.cwd());
// '/home/user/project'  ← node buyrug'i qayerdan ishga tushirilgan

__dirname bilan farqi: __dirname — faylning o'z papkasi. process.cwd() — node qayerdan ishga tushirilgan. Agar siz /home/user dan node project/app.js deb ishga tushirsangiz:

// app.js fayli /home/user/project/ da

console.log(__dirname);    // '/home/user/project'  ← fayl papkasi
console.log(process.cwd()); // '/home/user'          ← ishga tushirilgan papka

Fayl yo'llarini hisoblashda __dirname ishlatiladi — process.cwd() emas.

process.memoryUsage va process.cpuUsage

Monitoring uchun foydali — jarayon qancha resurs sarflayapti:

const mem = process.memoryUsage();

console.log(`RSS:       ${(mem.rss       / 1024 / 1024).toFixed(1)} MB`);
console.log(`Heap jami: ${(mem.heapTotal / 1024 / 1024).toFixed(1)} MB`);
console.log(`Heap ishlatilgan: ${(mem.heapUsed / 1024 / 1024).toFixed(1)} MB`);

// RSS       — jarayon uchun ajratilgan jami xotira
// heapTotal — V8 heap ning jami hajmi
// heapUsed  — hozir ishlatilayotgan heap

Tez-tez uchraydigan xatolar

process.exit() ni asinxron operatsiya ichida chaqirish:

process.on('SIGINT', () => {
  db.close(); // asinxron — tugamasdan...
  process.exit(0); // ...darhol to'xtatiladi
});

// To'g'ri:
process.on('SIGINT', async () => {
  await db.close(); // tugashini kut
  process.exit(0);
});

uncaughtException dan keyin davom etish:

process.on('uncaughtException', (err) => {
  console.error(err);
  // process.exit() yo'q — jarayon davom etadi
  // Lekin holat noaniq, xotira buzilgan bo'lishi mumkin
});

uncaughtException dan keyin har doim process.exit(1) chaqiriladi.

Xulosa

process — joriy Node.js jarayonini boshqarish uchun global ob'ekt.

Keyingi dars

21-dars: child_process — exec, spawn, fork