PHP nima? — qanday ishlaydi, nima uchun hali ham mashhur, o'rnatish

~12 daq · PHP · Kirish va Asoslar

Muammodan boshlaylik

Siz HTML bilan sahifa yasadingiz. Unda "Bugun: 2-noyabr" deb yozilgan. Ertaga sahifani ochsangiz — yana "2-noyabr". HTML o'zi o'zgarmaydi. Har kuni faylni qo'lda tahrirlash kerak.

Yoki boshqa muammo: saytingizda 1000 ta mahsulot bor. Har biri uchun alohida HTML fayl yozasizmi? Narx o'zgarsa — 1000 ta faylni ochib chiqasizmi?

Bunga yechim — sahifani server o'zi yasab bersin. Har safar foydalanuvchi so'raganda, server ma'lumotlar bazasidan mahsulotlarni olib, HTML ni shu zahoti tuzib bersin. PHP aynan shu ish uchun yaratilgan.

PHP nima?

PHP — serverda ishlaydigan dasturlash tili. Uning asosiy vazifasi — HTML sahifalarni dinamik ravishda yaratish.

Nomi: PHP: Hypertext Preprocessor. "Preprocessor" so'zi muhim — PHP sahifani foydalanuvchiga yuborishdan oldin qayta ishlaydi.

Hayotiy o'xshatma: restoran.

  • Mijoz (brauzer) — buyurtma beradi: "Menga bosh sahifani bering"
  • Ofitsiant (veb-server, masalan Apache yoki Nginx) — buyurtmani oshxonaga olib boradi
  • Oshpaz (PHP) — retsept (sizning kodingiz) bo'yicha taomni tayyorlaydi
  • Mijozga faqat tayyor taom (HTML) keladi — retsept emas

Mijoz oshxonada nima bo'lganini ko'rmaydi. Xuddi shunday, brauzer PHP kodini hech qachon ko'rmaydi — faqat natija HTML ni ko'radi.

PHP qanday ishlaydi?

1. Brauzer:   GET /index.php   →  serverga so'rov
2. Server:    "bu .php fayl ekan" → PHP ga beradi
3. PHP:       kodni bajaradi, HTML hosil qiladi
4. Server:    tayyor HTML ni brauzerga qaytaradi
5. Brauzer:   HTML ni ko'rsatadi

Masalan, serverdagi fayl:

<h1>Bugungi sana: <?php echo date('d.m.Y'); ?></h1>

Brauzerga boradigan natija:

<h1>Bugungi sana: 02.11.2026</h1>

Ertaga sahifani ochsangiz — sana o'zi yangilanadi. Faylga tegmaysiz.

JavaScript bilan farqi nima?

Ko'pchilik shu yerda chalkashadi. Ikkalasi ham "veb uchun til", lekin ular turli joyda ishlaydi:

JavaScript (brauzerda) PHP
Qayerda ishlaydi Foydalanuvchi kompyuterida Serverda
Kodni kim ko'radi Hamma (DevTools orqali) Hech kim — faqat natija
Ma'lumotlar bazasiga kirish To'g'ridan-to'g'ri yo'q Ha
Asosiy ishi Sahifani jonlantirish (tugma, animatsiya) Sahifani tayyorlash, ma'lumot saqlash

Shuning uchun parol tekshirish, to'lov, bazaga yozish kabi ishlar serverda — PHP da bajariladi. Brauzerdagi kodni har kim o'zgartira oladi.

Nima uchun PHP hali ham mashhur?

"PHP eskirgan" degan gapni eshitgan bo'lishingiz mumkin. Faktlar boshqacha:

  • Internetdagi saytlarning 70% dan ortig'i server tomonda PHP ishlatadi
  • WordPress (dunyodagi saytlarning ~40%) — PHP da yozilgan
  • Laravel — eng mashhur backend frameworklardan biri
  • Wikipedia, Facebook (dastlab), Slack (backend qismi) PHP bilan o'sgan
  • Deyarli har qanday arzon hostingda PHP tayyor turadi — o'rnatish shart emas

Zamonaviy PHP (8.x versiyalar) — tez, turlari bor, OOP to'liq. 2010-yilgi PHP bilan bugungi PHP — ikki xil til deyish mumkin.

Nima uchun shunday?

Nima uchun PHP aynan veb uchun bunchalik qulay?

Chunki u veb uchun yaratilgan. 1994-yilda Rasmus Lerdorf o'zining shaxsiy sahifasiga kirganlar sonini hisoblash uchun kichik skriptlar yozgan. Boshqa tillar (C, Java) avval umumiy maqsadda yaratilib, keyin vebga moslashtirilgan. PHP esa boshidan HTML ichiga yozish, forma ma'lumotlarini olish, cookie bilan ishlash uchun mo'ljallangan. Shuning uchun $_POST, $_SESSION kabi narsalar tilning o'zida tayyor turadi.

O'rnatish

Windows

Eng oson yo'l — XAMPP yoki Laragon o'rnatish. Ular bir paketda beradi:

  • PHP
  • Apache (veb-server)
  • MySQL / MariaDB (ma'lumotlar bazasi)
  1. https://laragon.org yoki https://www.apachefriends.org saytidan yuklab oling
  2. O'rnating va ishga tushiring
  3. Terminalda tekshiring:
php -v

Agar php buyrug'i topilmasa — PHP papkasini (masalan, C:\laragon\bin\php\php-8.3\) PATH ga qo'shish kerak.

macOS

brew install php
php -v

Linux (Ubuntu)

sudo apt update
sudo apt install php php-cli php-mysql
php -v

Natija shunga o'xshash bo'lishi kerak:

PHP 8.3.12 (cli) (built: ...)

[!TIP] Kamida PHP 8.1 versiyasini o'rnating. Bu kursdagi ba'zi misollar (masalan enum, readonly) eski versiyalarda ishlamaydi.

Muharrir (editor)

VS Code + PHP Intelephense kengaytmasi — boshlash uchun eng yaxshi tanlov. U xatolarni yozayotgan paytingizda ko'rsatadi va funksiyalarni avtomatik to'ldiradi.

Xulosa

PHP — serverda ishlaydigan, HTML sahifalarni dinamik yaratadigan til.

Eslab qoling:

  • Brauzer PHP kodini ko'rmaydi — faqat natijani oladi
  • JavaScript brauzerda, PHP serverda ishlaydi
  • Saytlarning katta qismi, jumladan WordPress, PHP da ishlaydi
  • O'rnatish uchun: Windows da Laragon/XAMPP, macOS da brew, Linux da apt
  • php -v — o'rnatilganini tekshirish

Keyingi dars

2-dars: Birinchi dastur — PHP teglari, echo, izohlar, php -S server