HTML ichida PHP — alternativ sintaksis, include va require

~15 daq · PHP · PHP va Veb

Muammodan boshlaylik

Saytingizda 10 ta sahifa bor. Har birida bir xil menyu (header) va bir xil footer. Menyuga yangi "Aloqa" bandini qo'shish kerak bo'ldi — 10 ta faylni ochib, 10 marta bir xil o'zgarishni qilasiz. Bitta faylni unutsangiz — o'sha sahifada eski menyu qoladi.

PHP bu muammoni ikki yo'l bilan hal qiladi:

HTML ni qismlarga bo'lib, kerakli joyda ulash (include, require)
HTML ichiga PHP ni o'qishli yozish (alternativ sintaksis)

include va require

Umumiy qismni alohida faylga chiqaramiz:

loyiha/
├── index.php
├── aloqa.php
└── qismlar/
    ├── header.php
    └── footer.php

qismlar/header.php:

<!DOCTYPE html>
<html lang="uz">
<head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title><?= $sarlavha ?? 'Mening saytim' ?></title>
</head>
<body>
<nav>
    <a href="/">Bosh sahifa</a>
    <a href="/aloqa.php">Aloqa</a>
</nav>
<main>

qismlar/footer.php:

</main>
<footer>&copy; <?= date('Y') ?> Mening saytim</footer>
</body>
</html>

index.php:

<?php
$sarlavha = "Bosh sahifa";
require __DIR__ . '/qismlar/header.php';
?>

<h1>Xush kelibsiz!</h1>
<p>Bu bosh sahifa.</p>

<?php require __DIR__ . '/qismlar/footer.php'; ?>

require — "shu faylning mazmunini aynan shu joyga qo'y va bajar" degani. Ulangan fayl chaqirgan joydagi o'zgaruvchilarni ko'radi — shuning uchun header $sarlavha ni ishlata oladi.

Endi menyuni o'zgartirish uchun faqat header.php ni tahrirlaysiz.

To'rt xil variant

Funksiya	Fayl topilmasa	Ikki marta ulansa
`include`	Warning, dastur davom etadi	Qayta ulaydi
`require`	Fatal error, dastur to'xtaydi	Qayta ulaydi
`include_once`	Warning	Ikkinchi marta e'tiborsiz
`require_once`	Fatal error	Ikkinchi marta e'tiborsiz

Qachon qaysi biri:

Funksiyalar, classlar, sozlamalar fayli → require_once. Busiz bo'lmaydi va ikki marta ulansa "Cannot redeclare function" xatosi chiqadi.
HTML qismlar (header, footer, karta) → require. Ular bir sahifada bir necha marta ulanishi mumkin.
include — kamdan-kam: fayl bo'lmasa ham sahifa ishlashi kerak bo'lganda.

Nima uchun `DIR`?

require 'qismlar/header.php';            // ❌ xavfli
require __DIR__ . '/qismlar/header.php'; // ✅

Nisbiy yo'l ('qismlar/header.php') joriy ishchi papkaga nisbatan qidiriladi — bu esa skript qayerdan ishga tushirilganiga bog'liq. admin/index.php dan ulasangiz, PHP admin/qismlar/header.php ni qidiradi va topmaydi.

__DIR__ — "shu fayl turgan papka". U har doim bir xil, shuning uchun yo'l har doim to'g'ri.

Ulangan fayl qiymat qaytara oladi

Sozlamalar uchun juda qulay usul:

config.php:

<?php

return [
    'db_host' => 'localhost',
    'db_name' => 'dokon',
    'debug'   => true,
];

index.php:

<?php

$config = require __DIR__ . '/config.php';
echo $config['db_name'];   // dokon

Laravel ning config/ papkasidagi barcha fayllar aynan shunday yozilgan.

Alternativ sintaksis

HTML orasida { va } ni kuzatish juda qiyin:

<?php if ($mahsulotlar) { ?>
    <ul>
    <?php foreach ($mahsulotlar as $m) { ?>
        <li><?= $m['nom'] ?></li>
    <?php } ?>
    </ul>
<?php } else { ?>
    <p>Mahsulot yo'q</p>
<?php } ?>

Qaysi } qaysi blokni yopyapti? Alternativ sintaksis bilan:

<?php if ($mahsulotlar): ?>
    <ul>
    <?php foreach ($mahsulotlar as $m): ?>
        <li><?= htmlspecialchars($m['nom']) ?></li>
    <?php endforeach; ?>
    </ul>
<?php else: ?>
    <p>Mahsulot yo'q</p>
<?php endif; ?>

endforeach, endif — qaysi blok yopilayotgani so'z bilan yozilgan.

Oddiy	Alternativ
`if (...) {` ... `}`	`if (...):` ... `endif;`
`} elseif (...) {`	`elseif (...):`
`} else {`	`else:`
`foreach (...) {` ... `}`	`foreach (...):` ... `endforeach;`
`for (...) {` ... `}`	`for (...):` ... `endfor;`
`while (...) {` ... `}`	`while (...):` ... `endwhile;`

Qoida: sof PHP faylda — {}, HTML shablonda — alternativ sintaksis.

Mantiq va ko'rinishni ajratish

Yangi boshlovchilar ko'pincha hammasini bitta faylda aralashtirib yozadi: bazaga so'rov, hisob-kitob, HTML. Fayl 500 qatorga yetadi va uni o'qib bo'lmaydi.

Yaxshiroq usul — faylning tepasida mantiq, pastida ko'rinish:

<?php
// ===== MANTIQ =====
$mahsulotlar = [
    ['nom' => 'Telefon', 'narx' => 3200000],
    ['nom' => 'Quloqchin', 'narx' => 249000],
];
$jami = array_sum(array_column($mahsulotlar, 'narx'));
$sarlavha = "Katalog";

// ===== KO'RINISH =====
require __DIR__ . '/qismlar/header.php';
?>

<h1>Katalog</h1>
<ul>
<?php foreach ($mahsulotlar as $m): ?>
    <li><?= htmlspecialchars($m['nom']) ?> — <?= number_format($m['narx'], 0, '', ' ') ?> so'm</li>
<?php endforeach; ?>
</ul>
<p>Jami: <?= number_format($jami, 0, '', ' ') ?> so'm</p>

<?php require __DIR__ . '/qismlar/footer.php'; ?>

HTML qismida faqat chiqarish va oddiy if/foreach bor. Hisob-kitob — yuqorida. Bu g'oya keyinchalik MVC arxitekturasiga aylanadi (41-dars).

Nima uchun shunday?

Nima uchun PHP faylning ichiga HTML yozish mumkin, boshqa tillarda esa alohida shablon tizimi kerak?

PHP dastlab aynan shu maqsadda — HTML sahifaga kichik dinamik qismlar qo'shish uchun yaratilgan. PHP ning o'zi shablon tili sifatida tug'ilgan, keyin to'liq dasturlash tiliga aylangan. Shuning uchun <?php ?> teglar orasidan tashqaridagi hamma narsa shunchaki chiqariladi. Katta loyihalarda esa baribir alohida shablon tizimlari (Laravel Blade, Twig) ishlatiladi — ular xavfsizroq va qulayroq, lekin ichida xuddi shu g'oya.

Tez-tez uchraydigan xatolar

Nisbiy yo'l bilan ulash:

Warning: require(qismlar/header.php): Failed to open stream: No such file or directory

Yechim — __DIR__ . '/...'.

Funksiyalar faylini require bilan ikki marta ulash:

Fatal error: Cannot redeclare narxFormat() (previously declared in ...)

Yechim — require_once.

Alternativ sintaksisda ; va : ni adashtirish:

<?php if ($x); ?>      <!-- ❌ ; — bu bo'sh if, keyingi HTML har doim chiqadi -->
<?php if ($x): ?>      <!-- ✅ -->

Xulosa

Eslab qoling:

require — faylni ulaydi; topilmasa dastur to'xtaydi
require_once — funksiya/class fayllari uchun, ikki marta ulanmaydi
Yo'l doim __DIR__ . '/...' bilan
Ulangan fayl return bilan qiymat qaytara oladi — sozlamalar uchun qulay
HTML ichida: if (...): / endif;, foreach (...): / endforeach;
Tepada mantiq, pastda ko'rinish

Keyingi dars

19-dars: Formalar — $_GET, $_POST, $_SERVER