Yakuniy loyiha — blog: ro'yxatdan o'tish, maqolalar, izohlar

~90 daq · PHP · Zamonaviy PHP

Maqsad

Kursda o'rgangan hamma narsani bitta to'liq loyihada birlashtirasiz. Bu loyiha — portfoliongizdagi birinchi jiddiy PHP ishi bo'lishi mumkin.

Bu dars — topshiriq. Unda tayyor kod yo'q: talablar, tuzilma, baza sxemasi va har bir bosqich uchun yo'l-yo'riq bor. Kodni o'zingiz yozasiz. Qiyin joyda tegishli darsga qayting — havolalar berilgan.

Ikki variantdan birini tanlang:

• A variant — sof PHP: 41-darsdagi MVC tuzilmasi, o'z routeringiz, PDO
• B variant — Laravel: 44-dars asosida

A variant tavsiya etiladi — u hamma narsani chuqur tushunganingizni ko'rsatadi. Keyin xuddi shu loyihani B variantda qayta yozib, farqni his qilish — juda foydali mashq.

Funksional talablar

Mehmon (kirmagan foydalanuvchi)

• Maqolalar ro'yxatini ko'radi (yangilari birinchi, sahifada 10 ta)
• Maqolani to'liq o'qiydi va izohlarini ko'radi
• Maqolalarni sarlavha bo'yicha qidiradi
• Ro'yxatdan o'tadi va tizimga kiradi

Ro'yxatdan o'tgan foydalanuvchi

• Yangi maqola yozadi (sarlavha, matn, muqova rasmi — ixtiyoriy)
• Faqat o'zining maqolasini tahrirlaydi va o'chiradi
• Istalgan maqolaga izoh qoldiradi
• Faqat o'zining izohini o'chiradi
• Profil sahifasida o'z maqolalarini ko'radi
• Tizimdan chiqadi

Admin

• Istalgan maqola va izohni o'chiradi

Baza sxemasi

CREATE TABLE foydalanuvchilar (
    id          INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    ism         VARCHAR(100) NOT NULL,
    email       VARCHAR(255) NOT NULL UNIQUE,
    parol_hash  VARCHAR(255) NOT NULL,
    rol         ENUM('user', 'admin') NOT NULL DEFAULT 'user',
    yaratilgan  DATETIME NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

CREATE TABLE maqolalar (
    id          INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    muallif_id  INT UNSIGNED NOT NULL,
    sarlavha    VARCHAR(200) NOT NULL,
    slug        VARCHAR(220) NOT NULL UNIQUE,
    matn        TEXT NOT NULL,
    muqova      VARCHAR(100) NULL,
    yaratilgan  DATETIME NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
    yangilangan DATETIME NULL ON UPDATE CURRENT_TIMESTAMP,
    FOREIGN KEY (muallif_id) REFERENCES foydalanuvchilar(id) ON DELETE CASCADE,
    INDEX (yaratilgan)
);

CREATE TABLE izohlar (
    id          INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    maqola_id   INT UNSIGNED NOT NULL,
    muallif_id  INT UNSIGNED NOT NULL,
    matn        VARCHAR(1000) NOT NULL,
    yaratilgan  DATETIME NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
    FOREIGN KEY (maqola_id) REFERENCES maqolalar(id) ON DELETE CASCADE,
    FOREIGN KEY (muallif_id) REFERENCES foydalanuvchilar(id) ON DELETE CASCADE
);

ON DELETE CASCADE — maqola o'chirilsa, uning izohlari ham avtomatik o'chadi.

Yo'llar (A variant)

Bosqichlar

1-bosqich: Poydevor (~15 daq)

• composer init, PSR-4: "App\\": "src/", vlucas/phpdotenv o'rnating → 39-dars
• .env va .gitignore → 39-dars
• public/index.php front controller, Router (get/post) → 41-dars
• Database::ulanish() → 35-dars
• views/layout.php — header da: kirgan bo'lsa ism + "Chiqish", aks holda "Kirish" / "Ro'yxatdan o'tish"
• Global xato ushlagich: logga yozish, foydalanuvchiga umumiy xabar → 27-dars
• e() yordamchi funksiyasi → 20-dars

2-bosqich: Autentifikatsiya (~20 daq)

• FoydalanuvchiRepository: emailBoyichaTop(), yarat()
• AuthController: ro'yxatdan o'tish (validatsiya, password_hash, UNIQUE xatosini ushlash) → 38-dars
• Kirish (password_verify, umumiy xato xabari, session_regenerate_id) → 21, 38-darslar
• Chiqish — POST orqali, session_destroy()
• Yordamchilar: joriyFoydalanuvchi(): ?array, kirishTalabQilinadi(): void
• Xavfsiz sessiya sozlamalari → 43-dars

3-bosqich: CSRF (~5 daq)

• csrfMaydon() va csrfTekshir() → 43-dars
• Barcha POST yo'llarda csrfTekshir() — eng yaxshisi Router da, har bir POST dan oldin avtomatik

4-bosqich: Maqolalar (~25 daq)

• MaqolaRepository: royxat(int $sahifa, ?string $qidiruv), slugBoyichaTop(), top(), yarat(), yangila(), ochir(), muallifBoyicha()
• Ro'yxatda muallif ismi — JOIN bilan, bitta so'rovda
• Sahifalash: LIMIT ? OFFSET ? va jami sonini COUNT(*) bilan
• Qidiruv: WHERE sarlavha LIKE ? → 36-dars
• Slug yasash: sarlavhadan, masalan "PHP da OOP" → php-da-oop. Band bo'lsa — oxiriga -2, -3
• Muqova rasmi yuklash — finfo, tasodifiy nom, 2 MB → 22-dars
• Matnni chiqarishda: nl2br(e($matn)) — yangi qatorlar saqlansin, XSS bo'lmasin

5-bosqich: Avtorizatsiya (~10 daq)

• tahrirlashMumkinmi(array $maqola, ?array $user): bool — muallif yoki admin
• Tahrirlash/o'chirish har bir controller metodida tekshiriladi — faqat tugmani yashirish yetarli emas → 43-dars (IDOR)
• Ruxsat yo'q bo'lsa — 403

6-bosqich: Izohlar (~10 daq)

• IzohRepository: maqolaBoyicha() (muallif ismi bilan), yarat(), ochir()
• Bo'sh yoki 1000 belgidan uzun izoh — xato
• Izoh qo'shilgach — /maqola/{slug}#izohlar ga redirect

7-bosqich: Sinov (~5 daq)

Quyidagilarni o'zingiz sinab ko'ring:

• Izohga <script>alert(1)</script> — matn sifatida ko'rinadi
• Qidiruvga ' OR 1=1 -- — xato ham, ortiqcha natija ham yo'q
• Boshqaning maqolasini /maqolalar/5/tahrir orqali ochish — 403
• DevTools da _csrf maydonini o'chirib forma yuborish — rad etiladi
• .php faylni .jpg deb nomlab muqova sifatida yuklash — rad etiladi
• Mavjud bo'lmagan maqola /maqola/yoq — 404
• Maqola yaratgandan keyin F5 — dublikat yo'q
• Bazada parollar $2y$... ko'rinishida

Qo'shimcha vazifalar

Asosiy qism tayyor bo'lgach, qiyinlik bo'yicha:

1. ⭐ O'qish vaqti: "~5 daqiqa o'qish" — so'zlar soni / 200
2. ⭐ Sana o'zbekcha: "2-noyabr, 2026" → 26-dars
3. ⭐⭐ Teglar: teglar va maqola_teg jadvallari (ko'p-ko'p munosabat), /teg/php sahifasi
4. ⭐⭐ JSON API: GET /api/maqolalar, GET /api/maqolalar/{slug} → 42-dars
5. ⭐⭐ Markdown: maqola matnini Markdown da yozish — league/commonmark paketi (xavfsiz rejimda!)
6. ⭐⭐⭐ Parolni tiklash: email orqali bir martalik token, 1 soatlik muddat
7. ⭐⭐⭐ Laravel ga ko'chirish: xuddi shu loyihani B variantda yozing va kod hajmini solishtiring

Baholash mezonlari

O'zingizni tekshiring yoki tajribali dasturchidan kod review so'rang:

Tabriklaymiz! 🎉

Siz PHP kursini tugatdingiz. Endi siz:

• PHP sintaksisi, turlari, massivlari va funksiyalarini bilasiz
• Formalar, sessiyalar, fayllar bilan ishlaysiz
• OOP, interface, namespace va Composer ni tushunasiz
• PDO bilan bazaga xavfsiz ulanasiz
• XSS, CSRF, SQL injection dan himoyalanishni bilasiz
• MVC ilova va REST API qura olasiz
• Laravel ga tayyorsiz

Keyingi qadamlar:

• Saytdagi MySQL kursi — bazalarni chuqur o'rganish: JOIN, indekslar, tranzaksiyalar
• Git kursi — loyihangizni GitHub ga joylashtiring
• Laravel Bootcamp va o'z g'oyangiz asosida loyiha

Eng muhimi — yozishda davom eting. Har bir yangi loyiha sizni oldingisidan yaxshiroq dasturchi qiladi.