INNER, LEFT, RIGHT, FULL, CROSS, SELF JOIN

~20 daq · PostgreSQL · JOIN va Munosabatlar

Muammodan boshlaylik

Sizda ikki jadval bor: foydalanuvchilar va buyurtmalar. Siz bitta so'rovda "kim qancha buyurtma bergan" degan savollarga javob olmoqchisiz. Lekin ma'lumotlar ikki alohida jadvalda. Ularni qanday birlashtirish kerak?

Yoki boshqa holat: buyurtma bergan foydalanuvchilar ro'yxatini chiqarmoqchisiz. Ba'zi foydalanuvchilar hali buyurtma bermaganmi — ularni ham ko'rsatish kerakmi? Ko'rsatmaslik kerakmi?

Ana shu savollarga javob — JOIN lar.

JOIN nima?

JOIN — ikki yoki undan ko'p jadvalning ma'lumotlarini birlashtirib, bitta natija to'plami hosil qilish. Ma'lumotlar orasidagi aloqa (odatda foreign key) orqali qaysi qatorlar mos kelishini aniqlaydi.

Hayotiy o'xshatma: ikkita ro'yxat — sinfdagi o'quvchilar va imtihon natijalari. Agar o'quvchi imtihon bergan bo'lsa — uning ismi va bahosi birgalikda chiqadi. Agar imtihon bermagan bo'lsa — natijalar ro'yxatida uning ismi yo'q. Endi savollar: faqat imtihon berganlarni ko'rish kerakmi? Yoki hamma o'quvchilar, imtihon bermaganlar ham? Ana shu farq — JOIN turlari.

Namuna jadvallar

Barcha misollar shu ikki jadval ustida:

CREATE TABLE foydalanuvchilar (
  id   SERIAL PRIMARY KEY,
  ism  TEXT NOT NULL
);

CREATE TABLE buyurtmalar (
  id                SERIAL PRIMARY KEY,
  foydalanuvchi_id  INT REFERENCES foydalanuvchilar(id),
  mahsulot          TEXT,
  summa             NUMERIC
);

INSERT INTO foydalanuvchilar VALUES (1, 'Ali'), (2, 'Vali'), (3, 'Soli');

INSERT INTO buyurtmalar VALUES
  (1, 1, 'Noutbuk',  5000000),
  (2, 1, 'Sichqon',   150000),
  (3, 2, 'Klaviatura',350000);
-- Soli (id=3) buyurtma bermagan

INNER JOIN — faqat mos kelganlar

Ikkala jadvalda mos yozuv bor qatorlarni qaytaradi. Birida yo'q bo'lsa — natijaga tushmaydi.

SELECT f.ism, b.mahsulot, b.summa
FROM foydalanuvchilar f
INNER JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id;

 ism  │ mahsulot    │  summa
------+-------------+---------
 Ali  │ Noutbuk     │ 5000000
 Ali  │ Sichqon     │  150000
 Vali │ Klaviatura  │  350000

Soli buyurtma bermagan — u natijaga tushmadi.

INNER JOIN yoki shunchaki JOIN yozilsa — bir xil.

LEFT JOIN — chap jadval to'liq

Chap jadvaldagi (FROM dan keyingi) barcha qatorlar qaytariladi. O'ng jadvalda mos yozuv bo'lmasa — o'ng tomongi ustunlar NULL bo'ladi.

SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f
LEFT JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id;

 ism  │ mahsulot
------+------------
 Ali  │ Noutbuk
 Ali  │ Sichqon
 Vali │ Klaviatura
 Soli │ NULL       ← buyurtma yo'q, lekin foydalanuvchi chiqdi

Amalda ko'p ishlatiladi: "barcha foydalanuvchilar, buyurtmasi bo'lmasa ham" holatlarida.

Hech qachon buyurtma bermagan foydalanuvchilarni topish:

SELECT f.ism
FROM foydalanuvchilar f
LEFT JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id
WHERE b.id IS NULL; -- ← o'ng tarafda NULL = mos yozuv yo'q

 ism
------
 Soli

RIGHT JOIN — o'ng jadval to'liq

LEFT JOIN ning teskarisi. O'ng jadvaldagi barcha qatorlar qaytariladi, chap jadvalda mos yozuv yo'q bo'lsa — NULL.

SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f
RIGHT JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id;

Amalda kamdan-kam ishlatiladi — jadvallarni almashtirsa, LEFT JOIN bilan bir xil natija. Ko'pchilik dasturchilar faqat LEFT JOIN ishlatadi: tushunarli, izchil.

FULL JOIN — ikkalasi ham to'liq

Ikkala jadvalning barcha qatorlari qaytariladi. Biror tomonda mos yozuv yo'q bo'lsa — NULL.

SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f
FULL JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id;

 ism  │ mahsulot
------+------------
 Ali  │ Noutbuk
 Ali  │ Sichqon
 Vali │ Klaviatura
 Soli │ NULL

Amalda qo'llanishi: ikkala jadvalda ham "yetim" qatorlarni topish — masalan buyurtmasi yo'q foydalanuvchilar va foydalanuvchisi yo'q buyurtmalar.

CROSS JOIN — barcha kombinatsiyalar

Ikki jadvaldagi har bir qatorni boshqasining har bir qatori bilan birlashtiradi. 3 × 4 = 12 qator. ON sharti yo'q.

SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f
CROSS JOIN buyurtmalar b;

 ism  │ mahsulot
------+------------
 Ali  │ Noutbuk
 Ali  │ Sichqon
 Ali  │ Klaviatura
 Vali │ Noutbuk
 Vali │ Sichqon
 Vali │ Klaviatura
 Soli │ Noutbuk
 Soli │ Sichqon
 Soli │ Klaviatura

Qachon kerak: kombinatsiyalar jadvalini yaratish — masalan barcha ranglar va o'lchamlar kombinatsiyasi. Katta jadvallarda ehtiyot bo'ling: 1000 × 1000 = 1,000,000 qator.

SELF JOIN — jadval o'zi bilan

Jadvalning o'zini o'zi bilan birlashtirish. Bir xil jadval ikki marta, har biriga boshqa alias beriladi.

Odatda qo'llanishi: ierarxik ma'lumotlar — xodim va uning rahbari bir xil xodimlar jadvalida.

CREATE TABLE xodimlar (
  id        INT PRIMARY KEY,
  ism       TEXT,
  rahbar_id INT REFERENCES xodimlar(id) -- o'zi o'ziga reference
);

INSERT INTO xodimlar VALUES
  (1, 'Kamol', NULL),   -- rahbar yo'q (direktor)
  (2, 'Jasur', 1),      -- Kamolga bo'ysunadi
  (3, 'Malika', 1),     -- Kamolga bo'ysunadi
  (4, 'Sherzod', 2);    -- Jasurga bo'ysunadi

SELECT
  x.ism         AS xodim,
  r.ism         AS rahbar
FROM xodimlar x
LEFT JOIN xodimlar r ON x.rahbar_id = r.id; -- ← bir jadval, ikki alias

 xodim   │ rahbar
---------+--------
 Kamol   │ NULL
 Jasur   │ Kamol
 Malika  │ Kamol
 Sherzod │ Jasur

Bir so'rovda bir nechta JOIN

JOIN lar zanjir bo'lib ketaveravaradi — har bir JOIN avvalgi natijaga yangi jadval birlashtiradi.

SELECT
  f.ism,
  b.mahsulot,
  k.nomi AS kategoriya
FROM foydalanuvchilar f
JOIN buyurtmalar   b ON f.id = b.foydalanuvchi_id
JOIN kategoriyalar k ON b.kategoriya_id = k.id
WHERE b.summa > 100000;

Ko'p JOIN ko'p emas — to'g'ri ishlatilsa tez ishlaydi. Muammo ko'pincha index yo'qligida.

Tez-tez uchraydigan xatolar

ON sharti o'rniga WHERE ishlatish:

-- ❌ — bu INNER JOIN kabi ishlaydi, LEFT JOIN natijasi yo'q
SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f, buyurtmalar b
WHERE f.id = b.foydalanuvchi_id;

-- ✅ — aniq JOIN sintaksisi
SELECT f.ism, b.mahsulot
FROM foydalanuvchilar f
LEFT JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id;

Vergul bilan yozish eski uslub — tushunarsiz va xatoga moyil.

LEFT JOIN da NULL tekshirishni unutish:

-- ❌ — WHERE ga qo'shilgan shart LEFT JOIN ni INNER JOIN ga aylantiradi
SELECT f.ism, b.summa
FROM foydalanuvchilar f
LEFT JOIN buyurtmalar b ON f.id = b.foydalanuvchi_id
WHERE b.summa > 100000; -- ← NULL > 100000 = false → Soli yo'qoladi

-- ✅ — NULL ni ham hisobga olish
WHERE b.summa > 100000 OR b.summa IS NULL;

Ustun nomi to'qnashuvi:

-- ❌ — qaysi jadvalning "id" si?
SELECT id, ism, mahsulot FROM foydalanuvchilar JOIN buyurtmalar ON ...;

-- ✅ — alias bilan aniq
SELECT f.id, f.ism, b.mahsulot FROM foydalanuvchilar f JOIN buyurtmalar b ON ...;

Ikki jadvalda bir xil ustun nomi bo'lsa — alias ishlatmaslik xatoga olib keladi.

Xulosa

Amalda eng ko'p ishlatiladigani: INNER JOIN va LEFT JOIN. LEFT JOIN + WHERE o'ng.id IS NULL — "birovda yo'q narsani topish" uchun kuchli pattern.

Keyingi dars

13-dars: One-to-Many — loyihalash va so'rovlar